Aktualny stan budowy geologicznej i właściwości środowiska przyrodniczego są wypadkową wewnętrznych i zewnętrznych procesów Ziemi zaistniałych w czasie geologicznym. Niejednokrotnie elementami strukturalnymi najmłodszej nawet rzeźby bywają składowe sięgające wiekiem najstarszych kart historii Ziemi.
O każdorazowym stanie przyrody ziemskiej, a więc i stanie współczesnym, decydują przede wszystkim procesy z niedalekiej przeszłości oraz zjawiska trwające aktualnie. Niemniej jednak nie wolno pominąć pośredniej roli dawnych i prastarych procesów oraz zdarzeń geologicznych.
Uogólniając wypada podkreślić, że podczas trzeciorzędu ukształtowane zostały dzisiejsze podstawowe jednostki tektoniki i budowy geologicznej Ziemi. Odnosi się to do podstawowych struktur planetarnych i regionalnych. W czwartorzędzie doszło natomiast do uformowania dzisiejszej rzeźby powierzchni Ziemi, a także do zaistnienia współczesnego strefowego i piętrowego układu dominacji procesów zewnętrznych.
Znajomość rozmiarów, intensywności, tempa, a także skutków współczesnych procesów wewnętrznych i zewnętrznych, czy wreszcie poprawne odczytanie zjawisk właściwych dla całego kenozoiku spełnia istotną rolę w prawidłowym rozumieniu ?głębokiej geologii". Tym bardziej trzeba ubolewać, że kenozoik, a szczególnie jego młodsza część - czwartorzęd, długo pozostawał na marginesie poważnych porównawczych badań geologicznych. Do kenozoiku bowiem odnieść trzeba genezę współczesnego stanu przyrody Ziemi, zrozumienie minionych zjawisk geologicznych, a w konsekwencji odwoływać się do prognozy przemian.

Spis treści:

WPROWADZENIE 
 
TRZECIORZĘD 
Granica mezozoik-kenozoik 
Stratygrafia trzeciorzędu 
Kenozoiczne przemiany środowiska przyrodniczego Ziemi 
Terytorium Polski w trzeciorzędzie 
SCHYŁEK KREDY GÓRNEJ (SENON) 
PALEOCEN 
EOCEN 
OLIGOCEN 
MIOCEN 
PLIOCEN 
 
CZWARTORZĘD 
Granica trzeciorzęd-czwartorzęd 
Czwartorzęd - pochodzenie terminu, generalna periodyzacja 
Rozwój myśli glacjalnej 
TRUDNE NARODZINY 
RUCH LODÓW LODOWCOWYCH 
NARODZIN MYŚLI GLACJALNEJ CIĄG DALSZY 
PLEJSTOCEŃSKIE ZMIANY POZIOMU MORZA 
PRZYCZYNY ZLODOWACEŃ 
TEORIA GLACJALNA W NATARCIU 
GLACJOIZOSTAZJA 
GLACITEKTONIKA 
MONO- czy POLIGLACJALIZM 
PERYGLACJAŁ 
MORSKIE DOWODY ZMIENNOŚCI KLIMATYCZNEJ PLEJSTOCENU 
WYBRANE METODY DATOWAŃ LICZBOWYCH PLEJSTOCENU 
Glacigeniczny system energetyczny 
Glina morenowa - diagnostyczny osad lodowcowy 
Glacjały, interglacjały i zlodowacenia 
SCHYŁEK OSTATNIEGO GLACJAŁU ORAZ TRWAJĄCY INTERGLACJAŁ (HOLOCEN) 
Terytorium Polski w czwartorzędzie 
PLEJSTOCEN PRZEDLODOWCOWY 
PLEJSTOCEN LODOWCOWY 
Glacjał najstarszy (w tym najstarsze zlodowacenie) 
Najstarszy interglacjał - interglacjał podlaski (kijewicki?; przasnyski/małopolski?) 
Glacjał południowopolski (w tym zlodowacenia południowopolskie) 
Interglacjał wielki 
Glacjał środkowopolski (zlodowacenia środkowopolskie) 
Interglacjał eemski 
Glacjał północnopolski 
Zlodowacenie toruńskie, ?interglacjał krastudzki 
Zlodowacenie bałtyckie - plenivistulian 
Stadiał przedgrudziądzki, ocieplenie Grudziądza 
Stadiał leszczyńsko-pomorski 
Późny vistulian 
Holocen