Podstawowym zagadnieniem przedostatniego stulecia naszych dziejów jest sprawa narodu, jego samowiedzy i przeobrażeń, bo istniał przecież i wcześniej, a przede wszystkim jego narodzin jako organizmu nowoczesnego, złożonego więc funkcjonalnie, a przecież w jakimś sensie jednolitego, narodzin dziwnych, bo wydających na świat twór zdolny do świadomego działania, a odbywających się pod nieustanną groźbą zadania śmierci temu, co dopiero wyrasta ku życiu. Owym to spazmom poczęcia i tworzenia, owym zrywom znaczonym męką, owym niespokojnym a pracowitym i owocnym ciszom, pamiętającym wstrząs ostatni, a już wsłuchanym w nadchodzący, stawaniu się nowoczesnego narodu polskiego, tego, którego cząstką jest jeszcze starsze, a i średnie pokolenie, już uczestniczące w budowie narodu przyszłości - poświęcam tę książkę.

Spis treści:

SŁOWO WSTĘPNE
 
POSTĘP I ZACOFANIE GOSPODARCZE
Zaludnienie
Rolnictwo
Przemysł
Miasta

STRUKTURY ETNICZNE I SPOŁECZNE
Polskość i zróżnicowanie narodowościowe
Uwarstwienie i ruchliwość społeczna
Rewolty i ruchy ludowe
Świadomość warstw społecznych

NIEPODLEGŁOŚĆ PAŃSTWA I ZACHOWANIE NARODOWOŚCI
Rozbiory i państwowości
Spiski i powstania
Polska za granicą
Prace organiczne
Odrodzenie narodowe

KU NARODOWEJ WSPÓLNOCIE KULTURALNEJ
Życie codzienne
Religia
Język
Literatura i sztuka

ZAKOŃCZENIE

BIBLIOGRAFIA
INDEKS OSÓB
INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH
HISTORYK GORĄCEGO CZASU (Jerzy Jedlicki)