Charakterystyczną cechą rozwoju koncepcji pedagogicznych jest dojrzewanie określonych idei w zbiorowej świadomości, stąd na posiedzeniu Zespołu Pedagogiki Wczesnoszkolnej Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN uznaliśmy, że zaistniała potrzeba kontaktu specjalistów kształcenia wczesnoszkolnego. Dokonują się bowiem obecnie w zakresie edukacji szybkie, głębokie i wielopłaszczyznowe zmiany. Aktualna sytuacja wymaga, by od czasu do czasu jakby "zatrzymać się", dokonać "oceniającego spojrzenia", wyraźniej uświadomić sobie istotę dokonujących się zmian na określonym etapie tworzonych koncepcji kształcenia. Realizacji tej idei podjęła się Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Zielonej Górze, organizując krajową konferencję w dniach 30.XI i 1.XII 1993 roku.
Jako podstawę wymiany myśli na tejże konferencji uczyniliśmy zasadę przedstawiania przez uczestników poglądów z różnych punktów widzenia, z myślą o postępie na drodze ku głębszemu formułowaniu istoty współczesnego kształcenia. Przyjęliśmy więc postawę otwierania problemów, nie doprowadzając do ustalania i ujednolicania. Myśl poszukiwawcza musi mieć bowiem swobodę i prawo do oryginalności także i wtedy, gdy nie mieści się w formalnych strukturach.
Dokonujące się obecnie zmiany edukacyjne odnoszą się do całokształtu systemu kształcenia. Niezbędnym było więc uwzględnienie głównych zakresów treści, w których owe zmiany są najbardziej ewidentne, wyraźne, głębokie, zasadnicze. Punkt wyjścia stanowiły pytania: Kim jest człowiek w najgłębszej swej istocie? Kim jest dziecko? Jakim się staje? Jakim może być?
Współczesne kształcenie określa się jako tworzenie takich warunków, by dziecko - uczeń nie tylko coraz lepiej rozumiał świat, lecz również rozwijał umiejętności komunikowania się z tymże światem, innymi ludźmi, a także coraz lepiej rozumiał siebie, rozwijał umiejętność poznawania i ?budowania siebie", organizowania swej aktywności, dokonywania wyborów, podejmowania decyzji. Istotę tak pojętego kształcenia wyraża teza, iż wychowanie nie tworzy człowieka, lecz umożliwia mu tworzenie siebie. Rozwijanie orientacji uczniów nie tylko ku światu lecz i ku sobie wymaga głębokiej zmiany strategii postępowania pedagogicznego. I tu powstają kolejne pytania: Jakie tworzyć warunki? Jakie organizować sytuacje w odniesieniu do dziecka w wieku
wczesnoszkolnym?
Spis treści:
Wstęp - Maria Jakowicka I. OGÓLNE PROBLEMY EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ1. Tadeusz Lewowicki - Przemiany edukacji a pedagogika wczesnoszkolna
2. Ryszard Więckowski - Podstawowe warunki dalszego rozwoju
systemu edukacji wczesnoszkolnej
3. Janusz Gnitecki - Interpretacja zmian w uczniu w różnych koncepcjach pedagogiki
4. Kazimiera Pacławska - Relacje między uczestnikami procesu edukacyjnego, Wybrane konsekwencje przemian paradygmatu pedagogiki
5. Lech Sałaciński -Nieprawidłowości wychowania w szkole jako przedmiot
badań pedagogicznych
II. CELE EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ1. Janina Parafiniuk-Soińska - Przemiany w celach edukacji wczesnoszkolnej
2. Władysław Puślecki - Cele w systemie kształcenia wyzwalającego
3. Irena Adamek - Wychowanie dziecka w tolerancji wobec drugiego człowieka
4. Grażyna Miłkowska-Olejniczak - O potrzebie tolerancji w kształceniu wczesnoszkolnym
5. Bogusława Płaskowska - Umiejętność organizacji pracy własnej uczniów klas początkowych warunkiem "budowania siebie"
III. TREŚCI KSZTAŁCENIA1. Maria Cackowska - Koncepcja integralnego systemu nauczania początkowego
2. Lucyna Preuss-Kuchta -Treści kształcenia w perspektywie indywidualizacji
3. Kazimierz Uździcki - Dylematy realizacji treści techniki w nauczaniu początkowym
4. Gabriela Kapica - Edukacja zdrowotna młodszych uczniów jako współtwórców swego zdrowia
IV. INTERAKCJE W PROCESIE KSZTAŁCENIA. STRATEGIE DZIAŁANIA PEDAGOGICZNEGO1. Jerzy Kujawiński - Aktywizacja i aktywność uczniów klas początkowych w pracy lekcyjno-domowej
2. Sabina Guz - System pedagogiczny Marii Montessori w teorii i praktyce
3. Maria Jakowicka - Ocena szkolna w przemianach edukacyjnych
4. Mariola Szczepańska - Pryzmat osobistej mentalności dziecka jako fundament budowania obrazu samego siebie w relacji z innymi (szkic problemu)
5. Danuta Waloszek - Rozwiązywanie zadań przez dzieci 6-7-letnie.
Dynamika zmiany
6. Halina Cybulska - Star szkolny dzieci rozpoczynających naukę w wieku sześciu lat
7. Maria Szypisz - Studia nad językiem dziecka jako perspektywa badawcza w edukacji wczesnoszkolnej
8. Barbara Majer-Gemińska - Wartości kształcenia literackiego w realizacji wspólcześnie ujmowanych celów edukacji wczesnoszkolnej
9. Lidia Plenkiewicz - Czytanie krytyczne w klasach początkowych. Próba diagnozy umiejętności czytania uczniów klas trzecich szkól miejskich
10. Ewa Szadzińska - Realizacja ćwiczeń syntaktycznych w praktyce dydaktycznej
11. Małgorzata Kwaśniewska - Zasady procesu edukacyjnego w zakresie pisania w nauczaniu początkowym
12. Joanna Radkiewicz - Problemowe nauczanie-uczenie się w edukacji wczesnoszkolnej
13. Halina Smolińska-Rębas - Znaczenie "techniki doświadczeń poszukujących" w poznawaniu najbliższego środowiska
14. Ireneusz Nijaki - Możliwości uwzględniania podmiotowości uczniów w realizacji techniki w nauczaniu początkowym
15. Jarosław Bąbka - Potrzeba ciągłości pracy przedszkola i szkoły w zakresie integracji dzieci zdrowych i niepełnosprawnych
16. Danuta Mroczyk - W kierunku optymalnego modelu nauczania indywidualnego
17. Florian Bartmiński - Aktywność matematyczna uczniów klas początkowych
18. Włodzimierz Trochanowski - Ciągi zadaniowe w optymalizacji procesu nauczania matematyki klas początkowych
V. NAUCZYCIELE I RODZICE W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ1. Eugenia Laska- Współdziałanie nauczyciela z rodzicami w sytuacji dwupodmiotowej w edukacji wczesnoszkolnej
2. Mirosława Nyczaj-Drąg - Nauczyciel a samopoczucie uczniów klas początkowych
3. Elżbieta Gaweł-Luty - Pedagogiczne konsekwencje werbalnego porozumie wania się nauczyciela - wychowawcy klasy z rodzicami uczniów
4. Bożena Pawlak - Możliwości współdziałania rodziców i nauczycieli
w procesie kształcenia uczniów klas początkowych
5. Ewa Skorek - Spostrzeganie przez nauczycieli klas I- III dzieci z zaburzeniami mowy
6. Ewa Żmijewska - Komunikowanie się rodziców i nauczycieli
IV. Maria Jakowicka - Aktualne problemy edukacji wczesnoszkolnej (Podsumowanie i dyskusja)
