Gospodarka morska jest jednym z najważniejszych elementów współczesnego światowego systemu gospodarczego. Pojęcie „gospodarka morska” jest bardzo szerokie i nie wolno utożsamiać go jedynie z transportem morskim, który jakkolwiek bardzo ważny, a może nawet kluczowy, jest tylko jednym z elementów składającym się na to pojęcie. Innymi elementami, które stanowią integralną część gospodarki morskiej to:

• Rybołówstwo;

• Przemysł stoczniowy;

• Eksploatacja zasobów wszechoceanu;

• Turystyka i rekreacja;

• Infrastruktura przeładunkowa (porty , terminale itp.).

Należy również zaznaczyć, że administracja, szkolnictwo i ratownictwo morskie stanowią również istotny element gospodarki morskiej, jednak ze względu na charakter monografii zostaną one pominięte.

Utożsamianie znaczenie gospodarki morskiej jedynie do państw posiadających dostęp do morza byłoby poważnym błędem. Większość państw śródlądowych aktywnie uczestniczy w działaniach, które mają bezpośredni lub pośredni wpływ na tę gałąź gospodarczej działalności człowieka. Najlepszym przykładem może być aktywność w tej sferze takich państw jak: Czechy, Węgry, Szwajcaria, Słowacja czy wielu innych. Jest to najlepszy dowód podkreślający znaczenie i rolę gospodarki morskiej we współczesnym świecie.

Wiele społeczeństw jest w pełni świadomych, że ich znajomość zależy od rozwoju gospodarczego, który nie można osiągnąć bez efektywnej wymiany gospodarczej. W realiach współczesnego świata produkcja dóbr nie jest już problemem, natomiast jego zbyt stanowi nie lada wyzwanie.

Gospodarka morska, to nie tylko wymiar czysto ekonomiczny, ale również polityczny. Wiele państw na świecie postrzega morza i oceany jako potencjalne źródło surowców naturalnych. Dlatego też z wielkim zainteresowaniem i zaangażowaniem uczestniczą w pracach wielu różnorodnych międzynarodowych organizacjach morskich.

Zaliczyć do nich możemy między innymi:

• Organizacje morskie systemu ONZ (np. Międzynarodowa Organizacja Morska, Międzynarodowa Rada Dna Morskiego, Komitet ds. Oceanu Indyjskiego);

• Organizacje zajmujące się prawnymi aspektami działalności ma morze (np. Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza, Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego);

• Organizacje reprezentujące poszczególne branże gospodarki morskiej ( np. Międzynarodowe Stowarzyszenie Koordynacji Przeładunków, Międzynarodowa Izba Żeglugi, Międzynarodowe Stowarzyszenie Portów Morskich, Międzynarodowe Stowarzyszenie Niezależnych Właścicieli Tankowców);

• Organizacje zajmujące się ochroną środowiska morskiego (np. Koalicja Czystego Bałtyku, Komisja Helsińska);

• Organizacje o charakterze naukowo – badawczym (Międzynarodowa Rada Badań Morza, Międzynarodowy Komitet Morski).

Aktywność społeczności międzynarodowej w różnych dziedzinach pośrednio lub bezpośrednio związanych z morzem, przejawia się na wielu płaszczyznach i dotyczy wielu podmiotów. Są to między innymi podmioty państwowe, różnorodne międzynarodowe organizacje morskie, wielkie korporacje międzynarodowe, armatorzy, holdingi, przedsiębiorstwa itp.

Główną funkcję żeglugi morskiej stanowi obsługa handlu zagranicznego. W przypadku niektórych krajów przewozy morskie odgrywają także znaczną rolę w transporcie wewnętrznym. Dla wielu państw efektywnie działający transport morski stanowi być, albo nie być dla ich systemu ekonomicznego. Zaliczyć do nich możemy: Wielką Brytanię, Japonię, Singapur, Koreę Południową, Tajwan, Australię i wiele innych.

Celem niniejszej monografii jest przybliżenie czytelnikowi pewnych aspektów związanych z gospodarką morską, a przede wszystkim mowa będzie o zagrożeniach, którymi musi ona stawić czoło.

Na wstępie zamieszczono wykaz symboli i skrótów w języku angielskim i polskim występujących w monografii.

W rozdziale pierwszym przedstawiono ogólne dane dotyczące poszczególnych elementów tworzących szeroko rozumianą gospodarkę morską. Myślą przewodnią tego rozdziału jest uzmysłowienie czytelnikowi, jak wielką rolę odgrywają one we współczesnym świecie.

Kolejny rozdział prezentuje pewną systematykę pojęć z zakresu prawa morskiego, których znajomość jest niezbędna dla zrozumienia zasadniczych treści zawartych w niniejszej monografii, a mianowicie pozaprawnych form działalności na morzu (w szczególności piractwa i terroryzmu morskiego). Trzeci rozdział zawiera bardzo ogólne przedstawienie aspektów bezpieczeństwa żeglugi.

W rozdziale kolejnym zaprezentowano najważniejsze formy działalności pozaprawnej na morzu. Główny nacisk położono na piractwo i zbrojne napady na statki oraz terroryzm morski. Przedstawiono w nim między innymi charakterystykę potencjalnych form działalności terrorystycznej na morzu. Współcześnie wszyscy świadomi są, że wymiar ekonomiczny każdej działalności ludzkiej jest decydującym czynnikiem. Tym samym zagrożenia z zakresu bezpieczeństwa gospodarki morskiej, a w szczególności ekonomiczne skutki tych działań wpływają bezpośrednio na całą gospodarkę światową.

W rozdziale poświęconym ekonomicznym skutkom działalności pozaprawnej na morzu omówiono analizę kosztów, jakie międzynarodowa społeczność poniosła i będzie zmuszona ponosić w perspektywie najbliższych kilkunastu lat. Jak wynika z przeprowadzonej analizy koszty te, to kilka miliardów dolarów. Będą one więc znaczącym elementem ekonomicznym wpływającym na wszystkie aspekty działalności ludzkiej na morzu. Jednak najciekawsze efekty uzyskano w wyniku analizy kosztów potencjalnych ataków terrorystycznych na infrastrukturę portową w6ysoko rozwiniętych państw. Analiza ta przeprowadzona została na przykładzie portów amerykańskich.

W ostatnim rozdziale przedstawiono odpowiedź społeczności międzynarodowej na wzrastające zagrożenie na tym polu. Podejmowane kroki przyjmują najróżniejsze formy, od działań legislacyjnych przez prewencyjne po działania o charakterze siłowym. Zawarto w nim działania takich podmiotów, jak:

• Organizacje międzynarodowe (na przykładzie Międzynarodowej Organizacji Morskiej i IMB);

• Unia Europejska;

• Międzynarodowe struktury militarne ( na przykładzie NATO i ASEAN);

• Poszczególne państwa (na przykładzie Stanów Zjednoczonych);

• oraz innych.

Monografia zakończona jest uogólnioną analizą stanu bezpieczeństwa światowej gospodarki morskiej.

W niniejszej monografii przedstawione materiały są efektem przeprowadzonej analizy krytycznej różnorodnych materiałów źródłowych z przedstawianego zakresu tematycznego. Prezentowana monografia zawiera część tabel i rysunków w wersji angielskiej. Działanie takie opierało się na przekonaniu, iż ułatwi to zainteresowanym osobom dotarcie do innych materiałów źródłowych pominiętych przez autorów.

Spis treści

1. Miejsce gospodarki morskiej w światowym systemie ekonomicznym

   1. Żegluga światowa

   2. Porty morskie

   3. Przemysł stoczniowy

   4. Rybołówstwo

   5. Eksploatacja surowców naturalnych

   6. Turystyka

2. Wybrane zagadnienie prawa morza

   1. Podstawowe pojęcia

   2. Jurysdykcja państwa na morzu

3. Pozaprawne formy działalności na morzu

   1. Terroryzm morski

   2. Terroryzm państwowy

   3. Piractwo i zbrojne napady na statki

   4. Zorganizowana przestępczość

4. Ekonomiczne skutki działalności pozaprawnej na morzu

5. Działalność społeczności międzynarodowej dla minimalizacji zagrożeń dla gospodarki morskiej

   1. Działania Międzynarodowej Organizacji Morskiej

   2. Działania Unii Europejskiej

   3. Działania Paktu Północnoatlantyckiego

   4. Działania ASEAN

   5. Stany Zjednoczone – Inicjatywa dla Ochrony Kontenerów (CSI)

   6. Inne