W monografii zaprezentowano wyniki badań opartych m.in. na materiałach ikonograficznych (w tym na zasobach archiwum Zakładu Urbanistyki i Planowania Przestrzennego, Wydziału Architektury PB), poświęconych różnorodności, formom i genezie drewnianego zdobnictwa wiejskich domów na Podlasiu, a zwłaszcza na wschodniej i południowej Białostocczyźnie.

Moda zdobnicza zaistniała po uwłaszczeniu chłopów w 1864 roku. Rozwinęła się w latach 1920 – 1960, a jej rozkwit przypadł na lata 1930 – 1950. Błyskawiczny rozkwit owej wyjątkowo bujnej mody zdobniczej nie był dotychczas wystarczająco zbadany. W publikacji autor przedstawia około 50 hipotetycznych przyczyn i uwarunkowań rozwoju zdobnictwa, jednocześnie klasyfikując wytwory owej mody zdobniczej według kryteriów formy i konstrukcji.

Wyniki badań nad kształtami konstrukcją i pochodzeniem wytworów specyficznej mody zdobniczej wykorzystano, formułując wnioski na temat znaczenia ludowego zdobnictwa architektonicznego na Podlasiu w rozwoju lokalnej kultury ludowej.

Spis treści

Część 1. Warsztat naukowy

1. Ikonografia

   1. Zbiory własne

   2. Zasoby Wydziału Architektury Politechniki Białostockiej

   3. Opracowania konserwatorskie

   4. Prawa autorskie

2. Literatura

   1. Najdawniejsze prace etnograficzne

   2. Pierwsze prace krajoznawcze XX wieku

   3. Publikacje z wczesnych lat powojennych

   4. Podlasie w monografiach nt. polskiego budownictwa ludowego

   5. Opracowania etnograficzno – architektoniczne

   6. Publikacje architektów

   7. Publicystyka grup etnicznych

   8. Publicystyka regionalna

   9. Uzasadnienie wyboru informacjo

3. Stan wiedzy i zakres badań

   1. Ocena dotychczasowych badań

   2. Stan wiedzy

   3. Zakres pracy

   4. Specyfika obszaru

   5. Uwagi o przedmiocie badań i konstrukcji książki

Część 2. Geneza ludowego zdobnictwa na Podlasiu

4. Zdobnictwo do 1918 roku

   1. Zdobnictwo na tle przemian XIX-wiecznych

   2. Ekonomiczne determinanty rozwoju zdobnictwa

   3. Czynniki kultowo – magiczne

   4. Przyczyny utylitarne

   5. Zdobnictwo a folklor

   6. Wzorce pionierskie oraz moda

   7. Inne przyczyny

5. Zdobnictwo w latach 1918 – 1945

   1. Bieżeństwo

   2. Ograniczenia techniczne

   3. Inspiracje zdobnictwem tkanin

   4. Archetyp ikony

   5. Zdobnictwo a organizacja pracy

   6. Inspiracje wernakularne

   7. Inne przyczyny

6. Zdobnictwo po roku 1945

   1. Zniszczenia wojenne

   2. Uwarunkowania techniczno – ekonomiczne

   3. Upowszechnienie metalu w budownictwie

   4. Prasa

   5. Indywidualna kreacja

7. Rola architektury stylowej

   1. Style architektury noworosyjskiej, styl „daczny”

   2. Styl szwajcarski oraz tzw. „świdermajer”

   3. Wzorce architektury sakralnej

Część 3. Elementy zdobnicze

8. Naroża

   1. Znaczenie magiczne i obrzędowe

   2. Formy pierwotne

   3. Stare zdobienia deskowe

   4. Ewolucja archaicznych zdobień narożnych

   5. Obijanie tartymi deskami

   6. Zdobnictwo pilastrowe

   7. Zdobnictwo „laubzegowe”

   8. Zdobienia malarskie

   9. Nowe formy

   10. Ewolucja i klasyfikacja form

9. Okna parteru

   1. Okna najdawniejsze

   2. Najstarsze zachowane typy okien

   3. Okna szkolne nieuchylne

   4. Okna otwierane

   5. Okna polskie

   6. Pierwsze okna zdobione laubzegowo

   7. Laubzegowe zdobienia elewacji

   8. Modularne okna trójdzielne

   9. Okna z PCV

   10. Naliczniki

   11. Listwy nadokienne

   12. Okiennice

   13. Opaski

   14. Podokienniki

   15. Inne elementy zdobnicze okien

   16. Wnioski

10. Okna poddaszy

    1. Geneza

    2. Pierwotne okna szczytowe

    3. Okna proste

    4. Opaski

    5. Archetyp ikony

    6. Deski nadokienne

    7. Daszki i gzymsy nadokienne

    8. Listwy jętkowe

    9. Ozdoby podokienne

    10. Listwy boczne

    11. Okna – kapliczki

    12. Podsumowanie

11. Drzwi

    1. Drzwi w najstarszych chatach bielsko – hajnowskich

    2. Drzwi w chatach na obszarze osadnictwa drobnoszlacheckiego

    3. Drzwi z okresu międzywojennego

    4. Drzwi filungowe

    5. Drzwi typu miejskiego

    6. Drzwi przeszklone

    7. Zdobienie kowalskie

    8. Kilka uwag nt. zdobnictwa drzwi

    9. Wnioski

12. Werandy i ganki

    1. Geneza

    2. Ganki

    3. Werandy

    4. Daszki

    5. Stan obecny

13. Deskowanie

    1. Geneza

    2. Ornamentyka elewacji

    3. Wzory deskowanie szczytów

    4. Kolorystyka

    5. Inne oblicowania

14. Zdobnictwo szczytów

    1. Geneza

    2. Najstarsze szczyty

    3. Stare szczyty w domach o dachach dwuspadowych

    4. Wilczki

    5. Zdobienia geometryczne

    6. Nowsze szczyty w dachach dwuspadowych

    7. Szczyty z „ornamentem laubzegowym”

    8. Deski frontowe

    9. Motywy solarne

    10. Akcentowanie konstrukcji

    11. Sterczyny

    12. Faktura jako czynnik kompozytowy

    13. Kilka uwag

15. Okapy

    1. Zdobienia tragarzy

    2. Rysie

    3. Zdobienie okapu z zakrytymi belkami

    4. Okap zdobiony „frędzlami”

16. Ornamentyka liniowa (listwienia)

    1. Listwy okapowe

    2. Listwy wiatrowe

    3. Listwy frontonowe

Część 4. Podsumowanie

17. Podsumowanie

    1. Interpretacja i ocena zdobnictwa

    2. Wnioski

    3. Dalsze badania

Streszczenie

Summary