Prezentowane opracowanie stanowi tom czwarty serii Komparacja Systemów i Funkcjonowania Współczesnych Języków Słowiańskich. Seria jest rezultatem realizacji międzynarodowego programu poświęconego sytuacji językowej w krajach słowiańskich. Koordynowanego i zainicjowanego przez Profesora Stanisława Gajdę.
Zajęcie się polityką językową wynika co najmniej z trzech powodów. Po pierwsze, ze sfery zainteresowań autora. Po wtóre, z faktu, że wszystkie państwa słowiańskie przeszły/ przechodzą transformację ustrojową mniej więcej podobnie: od autorytarnego socjalizmu (komunizmu) do różnych form demokracji, co w tym wypadku pozwala badaczowi obserwować  rzadko   występującą   równoległość    chronologiczną   wielkiego przełomu społeczno-politycznego, obejmującego także języki. Po trzecie, wspólnota genetyczna języków (i kultur słowiańskich) wyznaczyła pewien wspólny zakres tematów systemowo-językowych i etnokulturowych pojawiających się w procesach ewolucyjnych i normalizacyjnych tych języków (Popowska-Taborska 2002,19-24; Gajda 2002,105-110). Interesujemy się głównie standardowymi językami słowiańskimi (zwanymi też literackimi), poświęcając mniejszą uwagę innym ich odmianom oraz tzw. małym językom słowiańskim
Podstawowe cele tego studium są dwa. Najpierw chodzi o komparatywną deskrypcję. W tym kontekście podejmujemy teoretyczno-lingwistyczne kwestie polityki językowej/ planowania językowego, a także zagadnienia polityczno-prawne, organizacyjne i normatywne w poszczególnych państwach słowiańskich.
Przy tej okazji zamierza się przedstawić szerszą informację przydatną środowisku lingwistycznemu i w ogóle humanistycznemu wobec zauważalnego braku większego zainteresowania tą problematyką w polskiej nauce. A na tym tle - i to jest drugie zadanie - chodzi o eksplicytne wysunięcie nowych postulatów prognostycznych, zmodyfikowanych w stosunku do dawniejszej tradycji i aktualnych w praktycznym działaniu w zakresie
polityki językowej w poszczególnych państwach słowiańskich, ściślej -chodzi także o teoretyczne i materiałowe przygotowanie do opracowania nowej projekcji optymalnej polityki językowej w państwach słowiańskich z punktu widzenia naukowego, możliwej do realizacji w szerszej skali w duchu europejskiej ideologii językowej.
Wymienione problemy można ujmować w sposób statyczny, tak jak to zwykle czyniono dotychczas. Naszym zamiarem jest jednak częściowe odstąpienie od tej metody na rzecz ujęcia dynamicznego i spojrzenia na politykę językową także ze stanowiska komunikacyjnego. Wychodzimy bowiem z założenia, że polityka językowa, jak każda zresztą polityka, należy do polilogu2 społecznego i kulturowego i że występują w nim wszystkie składniki tego systemu komunikowania.
Ponieważ politykę językową możemy zaliczyć do jednego z podsystemów komunikowania politycznego, należy ją z punktu widzenia lingwistycznego potraktować nie tylko jako osobny dział politologii, ale też jako oddzielny i samodzielny system idealizacji. Na podstawie takiego założenia można przyjąć, że nie wszystkie działania, w dziedzinie organizacji funkcjonowania języka w państwie/społeczeństwie można włączyć do polityki językowej, zwłaszcza wtedy, gdy nic układają się one w pewien logiczny i wzajemnie powiązany układ. Na pojęcie „polityki językowej/planowania  językowego"   składają   się   różnorodne   treści,   które   się zwielokrotniają, gdy rzecz rozpatrzymy w sposób dynamiczny. Jak wiadomo z klasycznej literatury (np. Einar Haugcn i Ralph Cooper) na polityką językową składają się trzy elementy (chronologicznie - etapy): 1. planowanie statusu (ang. status planning), 2. planowanie korpusu (ang. corpus planning) i 3. planowanie akwizycji, czyli program wdrażania, upowszechniania (ang. acąuisition planning). Nie możemy jednak z powodu takiej rozległości zakresu zainteresowań polityki językowej uwzględnić jej w całości, by nie popaść w przesadną chęć ogarnięcia wszystkich szczegółów tych skomplikowanych procesów. Konieczna w tym wypadku selekcja powoduje, że ograniczymy swój opis do zjawisk najogólniejszych, nic tracąc jednak nigdy związku z realiami - z jednej strony zewnętrzno-językowymi (głównie polityka, ideologia, kultura, gospodarka, czyli opis planowania statusu języka), z drugiej - także z faktami systemowymi podlegającymi regulacjom zewnętrznym (procesy normowania systemów języków, czyli opis planowania korpusu języka).


Spis treści

Słowo wstępne (Stanisław Gajda)        11

1.    Przemiany polityczne, społeczno-kulturowe
i demograficzne   w krajach postkomunistycznych    19
1.1.    Transformacja polityczna i spo³eczno-kulturowa        19
1.2.    Nowe odmiany kultury popularnej        22
1.2.1.    Podstawowe pojęcia        22
1.2.2.    Kulturowa specyfika wschodnioeuropejskiej transformacji        24
1.2.3.    Rozwój kultury masowej        28

2.    Polityka językowa wobec   komunikacji
publicznej i tożsamości zbiorowej        31
2.1.    Polska polityka językowa        31
2.1.1.    Polityka a polityka językowa        31
2.1.2.    Polskie koncepcje polityki językowej        35
2.1.3.    Planowanie korpusu        70
2.2.    Dorobek słowiańskiej teorii polityki językowej        84
2.3.    Antropologiczne podejście do „tożsamości zbiorowej” . .    97
2.3.1.    Polityka   tożsamościowa i języki        97
2.3.2.    Polityka tożsamościowa nowych państw w Europie Środkowej i Wschodniej        100
2.3.3.    Wielojęzyczność instrumentem w budowie
europejskiej polityki tożsamościowej        102
2.1.2. Prestiżowy status języków słowiańskich w Europie    105
2.4 Problemy identyfikacyjnej (etnicznej i państwowej)
2.4.1.    Pojêcie funkcji identyfikacyjnej        107
2.4.2.    Identyfikacja narodowa   i język  wobec państwa. .    113
2.4.3.    Identyfikacja regionalna i język        124

3.         Polityka językowa w ZSRR i byłej Jugosławii        131
3.1.    Charakterystyka polityki językowej ZSRR        133
3.1.1. Zasady narodowościowo-językowej polityki
3.2.    Polityka językowa ZSRR wobec języków słowiańskich. .    150
3.2.1.    Zróżnicowane położenie języków słowiańskich na terenie ZSRR        150
3.2.2.    Język rosyjski        151
3.2.3.    Język ukraiński        152
3.2.5.    Języki niesłowiańskie w Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republice Radzieckiej        158
3.2.6.    Rozpad Zwi¹zku Radzieckiego i polityki językowej
tego państwa        162
3.3.    Problemy językowe w byłej Jugosławii        163
3.3.1.    O tożsamości języka serbsko-chorwackiego        164
3.3.2.    Historia rozpadu języka serbsko-chorwackiego ...    176
3.3.3.    „Nacjonalizacja” (unarodowianie) nowych języków    194

4. Państwa i języki
4.1.1.    Podstawowe problemy rosyjskiej polityki językowej    205
4.1.2.    Prawna sytuacja języka rosyjskiego na tle
innych języków w Federacji Rosyjskiej        210
4.1.3.    Planowanie korpusu (ortografia)        233
4.1.4.    Program rosyjskiej polityki językowej        239
4.2.    Ukraina i język ukraiński        249
4.2.1.    Ukraińska sytuacja językowa wczoraj i dziś        249
4.2.2.    Ukraińska polityka językowa        262
4.3.    Białoruœ i język białoruski i rosyjski        271
4.3.1.    Współczesna i dawniejsza sytuacja językowa Bia³orusi        271
4.3.2.    Prawna pozycja języka białoruskiego        278
4.3.3.    Dwujęzyczność białorusko-rosyjska i białoruskie odrodzenie językowe        287
4.3.4.    Próby ustalenia nowej ortografii        295
4.4.    Serbia,   Czarnogóra i język serbski        300
4.4.1. Rozpad języka serbsko-chorwackiego i usamodzielnienie się języka serbskiego        300
4.4.3.    Językowy problem czarnogórski        309
4.4.4.    Serbska polityka językowa        314
4.5.    Chorwacja i język chorwacki        327
4.5.1.    Rozpad języka serbsko-chorwackiego i tworzenie jê-zyka chorwackiego        327
4.5.2.    Podstawowe akty prawne dotycz¹ce języka        335
4.5.3.    Stosunek do języka boszniackiego.    341
4.5.4.    Chorwacka polityka językowa        348
4.6.    Bośnia i Hercegowina oraz język boszniacki .    358
4.6.1.    Sytuacja językowa w Bośni i Hercegowinie        358
4.6.2.    Status społeczny i prawny języka bośniackiego. . .    376
4.7.    Macedonia i język macedoński        385
4.7.1.    Sytuacja językowa w Macedonii        385
4.7.2.    Macedońska polityka językowa        398
4.8.    Bułgaria i język bułgarski        409
4.8.1.    Bułgarska sytuacja językowa        409
4.8.2.    Polityka językowa Bułgarii        423
4.9.    S³owenia i język słoweński        427
4.9.1.    Sytuacja językowa w Słowenii        427
4.9.2.    Słoweńska polityka językowa        432
4.10.1.    Sytuacja językowa Polski        441
4.10.2.    Regulacje statusu języka polskiego   w aktach
4.10.3.    Polityka językowa wobec mniejszości        452
4.10.4.    Normowanie polszczyzny        462
4.11.    Czechy i język czeski        467
4.11.1.    Czeska sytuacja językowa        467
4.11.2.    Polityka językowa - regulacje prawne        473
4.11.3.    Planowanie korpusu        477
4.11.4.    Język morawski        483
4.12.    Słowacja i język słowacki        486

5.    Stare i nowe w polityce językowej
słowiańskich krajów postkomunistycznych        513
5.1.        Polityka językowa - tradycja i zmiana        513
Summary        547
Zusammenfassung        553